Lycopeen is een felrood carotenoïde pigment, een fytochemische stof die voorkomt in tomaten en ander rood fruit. Lycopeen is de meest voorkomende carotenoïde in het menselijk lichaam en is een van de krachtigste carotenoïde antioxidanten. De naam is afgeleid van de soortclassificatie van de tomaat, Solanum lycopersicum.
Fruit en groenten met een hoog lycopeengehalte zijn niet alleen tomaten, maar ook watermeloen, roze grapefruit, papaja en rozenbottel. Bijna alle lycopeen in het Amerikaanse dieet is afkomstig van voedingsmiddelen die tomaten bevatten.
In tegenstelling tot andere groenten en fruit, waarbij de voedingswaarde, zoals vitamine C, bij het koken afneemt, verhoogt de verwerking van tomaten de concentratie van biologisch beschikbare lycopeen. Lycopeen in tomatenpuree is vier keer beter biologisch beschikbaar dan in verse tomaten. Daarom bevatten verwerkte tomatenproducten zoals tomatensap, soep, saus en ketchup de hoogste concentraties biologisch beschikbare lycopeen.
Omdat lycopeen zo onoplosbaar is in water en zo sterk gebonden is aan plantaardige vezels, wordt de biologische beschikbaarheid van lycopeen verhoogd door voedselverwerking. Door tomaten bijvoorbeeld te koken en te pureren (zoals bij het inblikken) en te serveren in olierijke gerechten (zoals spaghettisaus of pizza) wordt de opname vanuit het spijsverteringskanaal in de bloedbaan aanzienlijk verhoogd.
Lycopeen is de krachtigste carotenoïde die singletzuurstof neutraliseert. Singletzuurstof uit ultraviolet licht is een belangrijke oorzaak van huidveroudering.
Er zijn aanwijzingen dat frequente inname van dergelijke producten gepaard gaat met een verminderd risico op hart- en vaatziekten, kanker (vooral prostaatkanker), diabetes, osteoporose en zelfs mannelijke onvruchtbaarheid. Lycopeen kan ook verband houden met een verminderd risico op slokdarm-, darm- en mondkanker.
Vanwege zijn alomtegenwoordigheid is lycopeen goedgekeurd voor gebruik als kleurstof in levensmiddelen.
Lycopeen is niet in water oplosbaar en geeft onmiddellijk vlekken op elk voldoende poreus materiaal, waaronder de meeste kunststoffen. Terwijl een tomatenvlek vrij gemakkelijk uit textiel kan worden verwijderd, mits de vlek vers is, is het onmogelijk om verkleurd plastic te reinigen met heet water, zeep of afwasmiddel. Bleekmiddel vernietigt lycopeen echter wel.
Kunststoffen zijn bijzonder gevoelig voor vlekken als ze worden verwarmd, bekrast, geolied of aangetast door zuren, zoals die in tomaten.