Tegenwoordig weten we allemaal dat bepaalde ziekten en medicijnen tijdens de zwangerschap schadelijke gevolgen kunnen hebben voor zowel de moeder als het ongeboren kind. Helaas is deze kennis verkregen tegen een tragisch hoge prijs, namelijk door een van de meest gruwelijke medische rampen uit de geschiedenis.
Eind jaren vijftig tot begin jaren zestig werd een medicijn genaamd thalidomide op de markt gebracht door het Duitse farmaceutische bedrijf Chemie Grünenthal, dat de chemische stof per ongeluk had ontdekt tijdens pogingen om een goedkope manier te vinden om antibiotica te produceren. Na enkele dierproeven, waarbij dieren werden blootgesteld aan extreem hoge doses van het medicijn, concludeerde het bedrijf dat het medicijn onschadelijk was en geen bijwerkingen had. Ze hadden het mis.
Chemie Grünenthal begon in 1955 met het uitdelen van gratis monsters van het medicijn, zonder dat er verder onderzoek of klinische proeven naar het medicijn waren uitgevoerd. Epilepsiepatiënten begonnen thalidomide in te nemen om aanvallen te voorkomen, en zij meldden dat ze na inname van het medicijn een diepe slaap ervoeren en kalmerende en rustgevende effecten voelden. Er werden ook andere bijwerkingen gemeld, maar deze werden afgedaan als verwaarloosbaar. Op 1 oktober 1957 begonnen artsen in West-Duitsland thalidomide – onder de merknaam Contergan – voor te schrijven aan hun vrouwelijke patiënten om de misselijkheid en het braken, in combinatie met slapeloosheid, te bestrijden die gepaard gingen met ochtendmisselijkheid tijdens de zwangerschap. Het gebruik ervan verspreidde zich geleidelijk over de hele wereld, waarbij het onder verschillende merknamen werd verkocht, zoals Distaval, Asmaval, Distaval Forte, Tensival, Valgis, Valgraine en andere. Thalidomide werd ook op de markt gebracht als een krachtig slaapmiddel.
Zwangere vrouwen begonnen bepaalde bijwerkingen te melden tijdens het gebruik van het medicijn, zoals slaperigheid, sufheid, constipatie, huiduitslag, ernstige hoofdpijn, buikpijn, perifere neuropathie (gevoelloosheid en pijn in armen, handen, benen en voeten), misselijkheid en braken, duizeligheid of nervositeit bij hogere doseringen, rillingen, oorsuizen, depressie of stemmingswisselingen, en een algemeen gevoel van onwelzijn. Binnen een jaar begonnen vrouwen die het medicijn tijdens de zwangerschap hadden ingenomen, melding te maken van de geboorte van baby’s met een groot aantal aangeboren afwijkingen, met name phocomelia, wat zich uit in korte, misvormde, flipperachtige armen en benen. Andere aangeboren afwijkingen zijn onder meer ontbrekende ledematen, onvolledige vingers of tenen, aan elkaar vergroeide ledematen, doofheid, blindheid, misvormingen, een gespleten gehemelte en misvormingen van de ogen en oren, het hart, de geslachtsorganen, de nieren, het spijsverteringskanaal (inclusief de lippen en de mond) en het zenuwstelsel. In sommige gevallen hadden de moeders slechts één thalidomide-tablet ingenomen; later werd vastgesteld dat een enkele dosis rampzalige bijwerkingen kan hebben op een foetus, vooral wanneer deze wordt ingenomen op een kritiek moment in het eerste trimester van de zwangerschap. Dit komt doordat het medicijn een teratogeen is, dat aangeboren misvormingen veroorzaakt wanneer het de placentabarrière tussen moeder en foetus passeert.
Aanvankelijk weigerde Chemie Grünenthal het toenemende aantal gevallen van misvormingen en sterfgevallen bij pasgeboren baby’s als gevolg van thalidomide te erkennen; de rampzalige bijwerkingen van het middel kregen echter steeds meer aandacht in de media. In artikelen in verschillende gerenommeerde medische tijdschriften werden de talrijke bijwerkingen van het medicijn gedetailleerd beschreven. In de Verenigde Staten was de goedkeuring van het medicijn herhaaldelijk geweigerd door de Food and Drug Administration (FDA). De ambtenaar die verantwoordelijk was voor de aanvraag, Frances Kelsey, was van mening dat er onvoldoende gegevens waren over de teratogene effecten van thalidomide, op basis van haar eerdere onderzoek naar de effecten van een medicijn genaamd kinine. Kelsey wilde dat Richardson-Merrell, het farmaceutische bedrijf dat wachtte op goedkeuring van de FDA voor de verkoop van thalidomide onder de naam Kevadon, uitgebreider onderzoek zou doen naar de effecten op het menselijk metabolisme – met name tijdens de zwangerschap – en naar de chemische samenstelling, farmacologie en stabiliteit van het medicijn.
Tegen de tijd dat thalidomide wereldwijd uit de handel werd genomen, was het te laat voor de slachtoffers en de families die door deze medische ramp waren getroffen. Naar schatting werden zo’n 10.000 baby’s geboren met misvormingen als bijwerking van het medicijn, waarvan ongeveer de helft of minder de volwassen leeftijd bereikte vanwege het hoge sterftecijfer onder de slachtoffers.